Жар и пепел во огниште

Жарот што не згаснува

Во третата книга од пенталогијата „Јава од искони“, Љупчо Димитровски го поставува човекот пред најстарото средиште на неговото постоење - огништето. Таму каде што некогаш се раѓале топлината, зборот, заедничката трпеза и чувството на сигурност, романот ја бара смислата на домот, семејството, љубовта, припадноста и траењето. Огништето во „Жар и пепел во огниште“ не е украс од едно исчезнато време. Тоа е духовен простор во кој човекот се среќава со своите предци, со своите потомци и со себеси.

Насловот ги содржи трите основни состојби низ кои минуваат и огнот и човечкиот живот. Жарот е она што продолжува да тлее кога пламенот веќе не се гледа. Пепелта е остатокот од изгореното, трагата по загубата, смртта, напуштањето и заборавот. Огништето е местото што ги чува и едното и другото - можноста за повторно пламтење и сведоштвото за она што еднаш горело.

Затоа поднасловот „пред пламтење“ има особена тежина. Романот се одвива во оној долг и неизвесен миг пред огнот повторно да се разгори. Неговите ликови живеат меѓу угаснатото и обновеното, меѓу заминувањето и враќањето, меѓу заборавот и потребата да се остави трага. Пламенот сè уште не е видлив, но жарот е жив.

Раскажувачот е човек во години, Македонец кој живее во Сиднеј, во градот што го нарекува Нов Албион, а чие родно огниште останало во Долно Дивјаци, близу Крушево. Зад него се војна, партизанство, офицерска служба, семејни преселби, брачни љубови и изневерувања, смрт на блиските, деловни успеси и пропаѓања, иселеништво и постепено оддалечување од синот и внуците. Изградил повеќе куќи и запалил повеќе домашни огнови, но ниту една нова адреса не успеала да го замени местото од кое потекнува.

Уште на почетокот тој вели дека огништето секому му ги грее коските и снагата, но душата и срцето им ги грее само на оние што го вардат да не угасне. Во таа мисла е собрана суштината на неговото раскажување. Домот може да биде напуштен, куќата разурната, покривот урнат, камењата расфрлани, а дворот обраснат со трње. Сепак, сè додека некој го памети местото и чувствува дека му припаѓа, во него останува жарче. Враќањето тогаш не е обично патување до една географска точка, туку обид за повторно составување на сопственото постоење.

Раскажувачот не го претставува својот запис како класична исповед, документ или поука. Тој сака да остави знак дека постоел и дека живеел со своите најблиски. Од таа потреба произлегува особената форма на романот. „Жар и пепел во огниште“ се движи меѓу романескното раскажување, мемоарот, есејот, семејната хроника, историската реминисценција, дијалогот и внатрешниот монолог. Сеќавањата не се редат по едноставна хронологија. Тие се враќаат, се дополнуваат, се преиспитуваат и понекогаш си противречат.

Таквото кружно движење е сообразно со основниот симбол на делото. Како што човекот крај огништето постојано го распретува жарот, ја трга пепелта и додава дрва, така раскажувачот се навраќа на истите прашања. Повторувањето не е празно враќање на веќе кажаното. Секое ново навраќање открива друга наслага од искуството. Огнот еднаш е љубов, другпат страст, живот, семејна блискост, паметење, вера, достоинство или самосвест. Понекогаш е и разорна сила што уништува, остава пепел и го принудува човекот да започне одново.

Во центарот на романот стои врската меѓу огнот, родното огниште и семејното стебло. Коренот е минатото што не се гледа, но го храни она што расте над земјата. Стеблото е траењето, гранките се поколенијата, а плодовите се продолжението на родот. Кога гранките престануваат да се допираат, кога блиските повеќе не се познаваат, кога јазикот се заборава и гробовите остануваат необележани, семејното стебло почнува да се суши.

Оттуѓувањето во романот не настанува одеднаш. Тоа се вовлекува во секојдневието преку брзаницата, работата, борбата за материјален успех, новите навики и сè поретките разговори. Синот го смета таткото за заробен во минатото. Таткото во животот на синот гледа предавање на потрошувачката современост. Меѓу нив има љубов, но и тврдоглавост, грижа и повредена гордост, блискост и ѕид што станува сè подебел.

Особено болно е прашањето за јазикот. Внукот го знае македонскиот, додека внуката, родена во Австралија, сè потешко го прифаќа. За дедото тоа не е обична промена во семејната комуникација. Јазикот е неговата татковина што човекот ја носи со себе. Кога зборовите на предците исчезнуваат од устата на потомците, се губи еден од најдлабоките патишта до родното огниште.

Сепак, романот не го претвора раскажувачот во непогрешлив чувар на традицијата. Тој е горд, упорен, напати суров во своите судови и неспособен да ја согледа сопствената одговорност. Бара од другите да ја зачуваат семејната заедница, а самиот во минатото прекинал врски, отфрлал, осудувал и заминувал. Го брани огништето, но понекогаш токму неговата потреба да биде негов единствен толкувач создава студенина околу него.

Во тоа е една од најголемите вредности на романот. На читателот не му е понуден едноставен судир меѓу доброто минато и лошата сегашност. Секоја генерација има свои стравови, потреби и оправдувања. Синот не го отфрла таткото само затоа што не ја разбира традицијата. Тој се обидува да преживее во свет во кој времето се мери со работа, профит, статус и непрекината активност. Снаата не е само нарушувач на семејната хармонија, туку жена што бара простор за сопствената личност. Внуците не го напуштаат македонскиот свет со свесна намера, туку растат во друга средина која природно ги обликува.

Токму затоа огништето станува и место на конфликт. Околу него луѓето можат да се зближат, но можат и да се судрат околу тоа кому му припаѓа, кој треба да го одржува и каков оган треба да гори во него. Традицијата е жива само кога се пренесува, а не кога се претвора во наредба. Таа не може да преживее само со повикување на должност. Потребни ѝ се љубов, разбирање и доброволно прифаќање.

Љубовта во романот има повеќе лица. Првиот брак на раскажувачот завршува со изневера што ја разнишува неговата доверба и неговото достоинство. Вториот брак му носи смиреност и блискост, но завршува со долгото и болно умирање на сопругата. Во староста ја среќава жената што ја нарекува „мојата драга Госпоѓа“. Со неа повторно учи дека огнот не мора да биде силен пламен за да грее. Во нивната врска љубовта е разговор, присуство, допир, споделена мисла и тивка одбрана од осаменоста.

Нејзиното постепено губење на паметењето е една од најтажните преобразби на основниот мотив. Кога човекот не може да се сети на блиските, на местата и на сопственото минато, како да се покрива со пепел неговото внатрешно огниште. Но раскажувачот останува крај неа. Неговата грижа ја потврдува љубовта како дејство, а не како изговорен збор. Таа може да продолжи и кога едниот веќе не знае да ја именува.

Старечкиот дом, во кој се наоѓаат во последниот дел од заедничкиот живот, на прв поглед е целосна спротивност на родното огниште. Таму се собрани луѓе од различни земји, јазици и семејни истории, оддалечени од своите куќи и зависни од туѓа грижа. Сепак, токму таму се создава нова заедница. Разговорите, спомените и меѓусебното присуство го претвораат домот во привремено огниште. Романот на тој начин покажува дека домот е поврзан со земјата и потеклото, но дека топлината може да се создаде и меѓу луѓе што ја споделуваат својата ранливост.

Паралелно со личната и семејната приказна, раскажувачот патува низ митови, религии, древни цивилизации и различни претстави за огнот. Прометеј, Гилгамеш, Месопотамија, Маите, Инките и австралиските староседелци влегуваат во неговата мисловна карта. Овие навраќања не треба да се читаат како неутрална историска енциклопедија. Тие се дел од неговото лично барање на потврда дека човекот отсекогаш се обидувал да го зачува огнот, да ја разбере смртта и да воспостави врска со предците.

Во свеста на раскажувачот цивилизациите личат на големи огништа. Тие се раѓаат, пламтат, создаваат светови и понекогаш се уништувани, но зад нив остануваат јазик, камен, мит, обред и паметење. Како што по разурнатата куќа останува трага од домашното огниште, така по исчезнатите светови остануваат знаци што можат повторно да бидат прочитани.

Особено значајно е исчезнувањето на синот. Тој го напушта светот на бизнисот и материјалната сигурност и се појавува во друга средина, меѓу австралиски староседелци, обидувајќи се да воспостави поинаков однос со земјата, заедницата и духовноста. Неговиот пат е крајно спротивен на татковиот замислен повраток во Долно Дивјаци, но и двајцата, секој на свој начин, бегаат од животот што повеќе не го чувствуваат како свој.

Така романот го усложнува прашањето за коренот. Дали човекот му припаѓа само на коренот што го наследил или може свесно да избере нова духовна припадност? Дали враќањето е единствениот начин да се спаси идентитетот или понекогаш човекот мора да исчезне од својот дотогашен живот за да се пронајде? Раскажувачот нема едноставен одговор. Неговата болка како татко се судира со потребата на синот да се ослободи од сè што го определувало.

Во завршните делови се отвора и прашањето за природата на самиот текст. Записот што раскажувачот го создава постепено добива книжевна самосвест. Тој се прашува дали пишува исповед, сведоштво, есеј или роман. Друг лик, писател, во неговите зборови препознава книжевен материјал и ја отвора можноста личната трага да стане дело. Документот со наслов „Безмерноста на човековата самосвест“ се преобразува во уште едно огниште - простор во кој мислите, блиските, мртвите и живите можат повторно да се соберат.

Во таа смисла, „Жар и пепел во огниште“ е роман и за самото пишување. Човекот пишува затоа што знае дека телото е времено. Зборот станува начин да се продолжи разговорот со оние што ќе дојдат подоцна. Текстот не ја победува смртта, но го спречува целосното исчезнување. Во него останува жарот на свеста што некогаш горела.

Последното заминување на раскажувачот е кулминација на сите негови навраќања. По смртта на неговата Госпоѓа, по оддалечувањето на синот, по стареењето и сопствените здравствени премрежиња, тој решава да го напушти старечкиот дом. Без големи збогувања тргнува кон аеродромот, решен да се врати во Македонија и последните денови да ги мине крај родното огниште во Долно Дивјаци.

Неговиот последен исказ - „Исчезнувам“ - звучи како признание на пораз, но во него има и спротивна смисла. Тој исчезнува од местото во кое бил затворен, од животот во кој станал товар и од улогата што другите му ја одредиле. Тргнува кон просторот во кој сака повторно да биде целосен. Неговото исчезнување е обид за враќање.

Притоа, зад него останува напишаното. Телото заминува, но зборовите остануваат на компјутерот. Човекот што толку се плашеше од гаснењето самиот станува жар во сопствениот текст. Читателот е оној што ја трга пепелта и повторно го распалува огнот.

Како трет роман од „Јава од искони“, ова дело зазема средишно место во пошироката книжевна целина. Во огништето се прибираат прашањата за паметењето, исчезнувањето и личниот идентитет, а од него се отвора патот кон поширокото промислување на крвта, коренот, љубовта, доблеста и одродништвото. Огништето е центарот во кој човекот се обидува да го соедини она што времето го разделило.

„Жар и пепел во огниште“ не нуди готова формула за зачувување на семејството, традицијата или националниот идентитет. Романот покажува дека ништо од тоа не е наследено еднаш засекогаш. Огнот мора да се одржува. Јазикот мора да се говори. Спомените мора да се споделуваат. Гробовите мора да се посетуваат. Љубовта мора да се докажува. Коренот мора да се познава, но и да му се дозволи на стеблото да расте кон нови простори.

Пепелта во ова дело не е крај. Под неа може да има жар. Жарот не е гаранција дека огнот повторно ќе се разгори, туку можност. За да стане пламен, некој мора да се наведне над него, да го заштити од ветерот и да му даде здив.

Токму тука романот му ја предава одговорноста на читателот.

Огништето може да биде напуштено, но не мора да биде заборавено. Коренот може да биде далеку, но не мора да биде пресечен. Човекот може да исчезне од видикот на блиските, но не мора да исчезне од нивното паметење.

Затоа последното „Исчезнувам“ не е точка. Тоа е движење од пепелта кон жарот, од туѓината кон родното место, од телесното заминување кон трага што останува. Романот завршува токму таму каде што неговиот поднаслов нè остави уште на почетокот - пред пламтење.