Во време за приказ

„Во време за приказ“ од Љупчо Димитровски е книга што уште со својата форма бара поинаков начин на читање. Не како збирка раскази во вообичаената смисла, ниту како низа белешки што само го скицираат она што допрва би требало да стане книжевно дело. Авторот самиот го именува и го образложува својот пристап: расказ-ескиз, форма што едновремено е и нацрт и завршена целина, краток прозен запис во кој деталот не ја затвора приказната, туку ја отвора кон читателот.

Токму во тоа двојство се наоѓа една од суштинските особености на книгата. Ескизот по природа навестува. Тој не мора сè да дообјасни, да ги исцрта сите линии, да ги исполни сите празнини. Но кај Димитровски таа недореченост не е недостаток, туку постапка. Авторот ја остава сцената доволно отворена за читателот да влезе во неа со сопственото искуство, паметење и фантазија. Во првиот текст, „Скица за една игра во воздухот“, тоа е речено речиси програмски: деталите треба да навестуваат, а не да обработуваат, а описите да ја поттикнуваат фантазијата на читателот.

Сто ескизи ја градат книгата како мозаик од лица, ситуации, состојби и времиња. Не се поврзани со класична фабула, но меѓу нив постои силно внатрешно сродство. Од „Скица за една игра во воздухот“ до „Елена, жена со маска без лице“, низ книгата се повторуваат и се преобразуваат неколку големи теми: времето, човековото достоинство, самотијата, молкот, пријателството, љубовта, стареењето, творештвото, општествените промени, власта, сиромаштијата, загубата и потребата човек да остане свој.

Времето, веќе присутно во самиот наслов, не е само заднина на случувањата. Тоа е речиси рамноправен лик. Во него луѓето се менуваат, исчезнуваат, се приспособуваат, се бунтуваат, се повлекуваат, се надеваат. Некогаш времето е премрежје, некогаш можност, некогаш товар, а понекогаш единствената мерка според која човек може да провери што останало зад него. Во „Промените“ тоа е време што постојано се движи и ги остава зад себе оние што не умеат да се менуваат. Во други ескизи, пак, времето е простор на паметење, стареење или повторно соочување со она што некогаш било премолчено.

И молкот има особено место во оваа книга. Тој не е празнина без значење. Напротив, често е погуст од говорот. Во „Мислата во молк“ мислата не е заробена од молкот; молкот е оној што се наоѓа во неа, сè додека не се ослободи преку зборот. Во „Замолк“ молкот на човекот што ја изгубил својата животна сопатничка станува речиси телесна тежина. На повеќе места зборот и молкот се спротивставени, но и зависни еден од друг: човекот зборува за да не исчезне, но понекогаш токму молчењето кажува повеќе од она што може да се изговори.

Во овие ескизи има многу старци, пријатели, писатели, директори, случајни минувачи, сопружници, безделници, луѓе на крстопати, осамени луѓе и луѓе во толпа. Тие често немаат сложена биографија. Авторот ги поставува во еден единствен миг, во една ситуација или пред едно прашање. Токму тука се гледа логиката на ескизот: една слика треба да открие цел живот, еден разговор да покаже карактер, една реченица да отвори биографија.

На многу места книгата навлегува и во пошироката општествена стварност. Во неа се чувствуваат транзицијата, политичкото разочарување, сиромаштијата, промената на вредностите, недовербата во институциите, тежината на војната, несигурноста на човекот што се обидува да го задржи сопственото достоинство во време што постојано го става на испит. Но овие текстови не се сведуваат на дневнополитички коментар. Личностите и ситуациите се поважни од конкретниот повод. Затоа и многу од напишаното го надминува времето на кое непосредно се однесува.

Посебна нишка е положбата на творецот. Писателот, поетот, критичарот, уметникот повторно се појавуваат низ книгата како личности што се прашуваат за вредноста на создавањето, за признанието, заборавот и смислата на објавувањето. Тоа не е случајно. Во „Писателот“, на пример, прашањето не е само кој ќе ја објави книгата и колку ќе биде вреднуван авторот, туку зошто воопшто се објавува, за кого се пишува и на кои сè начини делото може да стигне до читателот. Токму тие прашања денес звучат уште поактуелно.

Човечката фигура кај Димитровски речиси секогаш е исправена пред некаков избор: да истрае или да се повлече, да зборува или да замолчи, да го зачува достоинството или да се приспособи, да остане сам или да побара друг човек. Затоа и книгата е исполнета со патишта, крстопати, прагови, сенки, камења, дрвја, магли, огнови, ѕидови и маски. Тоа не се само предмети и пејзажи. Тие стануваат знаци на внатрешните состојби на човекот.

Особено силен е мотивот на маската. Книгата започнува со човек чиј лик е маска, а до стотиот ескиз повторно се враќа на личноста и маската без лице. Така се создава ненаметлив круг околу едно од главните прашања на книгата: што останува од човекот кога ќе се тргнат улогите што ги игра пред другите и пред себе? Колку навистина го познаваме лицето зад маската, а колку само она што сме научиле да го гледаме?

„Во време за приказ“ не бара брзо читање. Иако текстовите се куси, тие не се создадени за еднократно прелистување. Нивната краткост често значи поголема концентрација. Некои завршуваат со прашање, други со пресврт, некои со една реченица што го менува значењето на сè претходно кажано. Празнината по последниот ред е дел од текстот исто колку и напишаното.

Затоа оваа книга може да се чита и редоследно, и со враќање, и со отворање на која било страница. Секој ескиз е мал свет за себе, но заедно тие создаваат поширока слика за човекот во сопственото време — ранлив, противречен, често осамен, но упорен во настојувањето да најде смисла, да остави трага и да го зачува своето лице.

Тоа е и можеби најточниот начин да се влезе во „Во време за приказ“: не со очекување дека сè ќе биде раскажано, туку со подготвеност нешто од приказот да продолжи во нас.