Секогаш понекогаш игра

Кога времето станува материјал на песната

„Секогаш понекогаш игра“ не треба да се чита како обично враќање кон една стара книга, ниту како обид по повеќе од половина век повторно да се отпечати нешто што веќе еднаш било кажано. Нејзината книжевна основа навистина е стихозбирката „Некогаш игра“, објавена во 1973 година, но патот од тој ран поетски ракопис до книгата што денес ја имаме пред себе е многу подолг и посложен од односот меѓу прво и второ издание.

Станува збор за нова книжевна целина, за поетска студија за временоста, во која раното поетско јадро е зачувано како корен, но не и како граница. „Некогаш игра“ е почетната точка. „Секогаш понекогаш игра“ е резултат на повеќедецениско повторно читање, надградување, преиспитување и преобразување на тој почеток.

Оттука и новиот наслов не е само редакциска интервенција. Во трите зборови - секогаш, понекогаш, игра - е содржана суштинската напнатост на книгата. „Секогаш“ ја носи идејата за траење, повторливост, нешто што човекот го чувствува како поголемо од сопствениот живот. „Понекогаш“ ја внесува прекинатоста, случајноста, мигот и ограниченоста на човечкото постоење. А „играта“ е просторот во кој тие две временски мерки се судираат.

Уште во „Повторен град“, првата песна во книгата, оваа идеја се појавува во една од нејзините најчисти формулации:

„Може и да те заборават,
дека некогаш понекогаш
сте играле заедно
живот.“

Овде играта не е разонода. Таа не се наоѓа покрај животот, туку го именува самиот живот. Човекот влегува во неа со други луѓе, со сопственото тело, со своето минато, со сеќавањата, со загубите и со надежта дека нешто од него ќе продолжи и кога самиот повеќе нема да може да го продолжи чекорот.

Затоа прашањето од следната песна - „Дали задолжително / по првиот следува / вториот чекор?“ - може да се чита и како едно од основните прашања на целата книга. Дали времето навистина се движи праволиниски? Дали по едно нешто нужно следува друго? Дали вчера е завршено затоа што календарски поминало? Или минатото постојано се враќа, го менува денешното и повторно бара место во утрешното?

Кај Љупчо Димитровски времето речиси никогаш не е проста хронологија. Во ист простор можат да се најдат древен воин, детство, современа улица, мртво дете, татко, љубена, река, стара куќа и некоја иднина што сè уште не постои. Вчера и утре можат да бидат присутни во истиот миг. Минатото не е зад човекот - тоа живее во неговото тело, во неговата семејна меморија, во коренот, во земјата и во зборот.

Токму затоа една од најсилните слики во книгата е коренот. Тој се јавува повторно и повторно: како корен на дрво, како родословен корен, како корен на народот, како нешто што може да биде пресечено, соголено, изгорено или повторно да пушти живот. Коренот е материјализирано време. Тој е она што не го гледаме целосно, а врз кое стоиме.

Во „Меѓу урнатини“ луѓето се претставени како делови „од едно семејно стебло“, а нивното постоење се претвора во „последна / игра на слободни знаци, / гласови, зборови / и молк“. Таа формулација е особено важна, бидејќи покажува дека играта не се случува само во тематскиот свет на песната. И самиот јазик игра. Знаците, гласовите, зборовите и молкот се учесници во неа.

Оттука и „поетска студија“ не е случајна жанровска определба.

Во творештвото на Димитровски таа може да се чита како авторски дефиниран нов книжевен жанровски облик. Не станува збор за научна студија претворена во стих, ниту за обична стихозбирка во која повеќе песни случајно обработуваат слична тема. Поетската студија има свој предмет и упорно му се враќа. Го разгледува од различни точки, го испитува низ човечки ситуации, симболи, спомени, историски слики и јазични поместувања.

Во оваа книга предметот е временоста.

Но временоста не е објаснета. Таа е проживеана.

Се гледа во телото што старее, во војникот што не знае кога го направил првиот чекор, во детето, во таткото, во куќата, во реката, во дрвото, во фотографијата, во браздата на лицето. Се гледа во повторувањето на војните и во постојаната потреба повторно да се почне. Се гледа во реченицата:

„Така било отсекогаш
И така ќе биде секогаш.
Судбина.“

Но книгата не се задоволува со тој фаталистички исказ. Прашањето што го поставуваат песните е токму дали човекот мора да остане заробен во тоа „отсекогаш“ и „секогаш“, или може да создаде свое „понекогаш“ во кое ќе се спротивстави, ќе сака, ќе памети, ќе создава и ќе остави трага.

Оттука произлегува и постојаното присуство на војната. Во оваа книга војната не е само историски настан. Таа е состојба во која човековото време се крши. Остануваат урнатини, коски, напуштени градови, празни очи и генерации што го наследуваат она што не го предизвикале.

Но покрај војната постојано стои љубовта.

Покрај мртвиот воин се појавува дете.

Покрај пустината - плод.

Покрај заборавот - спомен.

Покрај смртта - рожба.

Во една од подоцнежните песни книгата стигнува до речиси програмска спротивставеност на минливоста:

„Во твоето и моето срце
се раѓа срце
што ќе ја продолжи играта...“

Таа „игра“ повеќе не е само онаа од 1973 година. Таа е веќе игра на генерации, на наследување, на создавање нов свет од нешто што дошло од стар свет.

Токму тука треба да се бара и врската со манифестот „На чекор од говорот“.

Хронолошки, „Некогаш игра“ му претходи на манифестот. Затоа не би било точно раната книга да се толкува како директна реализација на нешто што програмски ќе биде формулирано подоцна. Но токму во неа може да се препознае поетичкиот немир што подоцна ќе добие појасна книжевна артикулација.

„На чекор од говорот“ ја отвора потребата песната да не се задоволува со готовото именување и со веќе утврдената форма на исказот. Да остане, буквално и метафорички, на чекор од говорот - таму каде зборот уште се создава, каде значењето не е сосема затворено и каде молкот не е спротивност на говорот, туку негов активен дел.

Во „Секогаш понекогаш игра“ таа линија може јасно да се следи. Песните често не раскажуваат настан во класична смисла. Тие создаваат состојби. Една слика отвора друга. Времето се поместува. Човек може истовремено да биде дете, возрасен и некој што гледа кон сопствената смрт. Реалното и надреалното не се две спротивставени зони, туку начини на кои свеста ја обработува стварноста.

Во „Низ секој ден магла и секој ден низ магла“ тоа особено јасно се чувствува. Маглата станува повеќе од атмосферска појава. Таа е медиум на паметењето. Низ неа излегуваат босата кобила, изгорената куќа, исечените тополи, детето, селото, лисицата, езерото. Сликите не се организирани според логиката на документот, туку според логиката на човечката свест - токму онака како што споменот навистина работи: нешто исчезнува, нешто се враќа, нешто се преобразува, а нешто никогаш не можеме целосно да провериме.

Тука поетската студија ја покажува својата жанровска сила. Таа не сака да докаже теза. Таа сака долго да остане во проблемот.

Книгата се движи од градови и урнатини кон куќата и домашното огниште, од војната кон љубовта, од колективното паметење кон интимниот спомен, од таткото кон детето, од земјата кон телото и повторно назад. Тие движења не се случајни. Тие создаваат мрежа во која временоста не може да се одвои од идентитетот.

Човекот е она што го памети, но и она што заборава.

Она што го наследил, но и она што ќе го остави.

Она што му се случило и она што можело да му се случи.

Во „Парче земја и јас со тебе“ таткото, сувиот леб, солта, војната и парчето земја се спојуваат во една интимна родословна слика. Во „Бразда по разделба“ истата меморија станува телесна трага. Во „Поздрав на разминување“ и „Отпоздрав по разминување“ реката станува линија меѓу минатото и сегашноста, меѓу двајца луѓе, меѓу кажаното и премолченото.

И колку повеќе книгата се приближува кон крајот, толку посилно се чувствува преумората од тој долг пат. Но тоа не е капитулација. Последните песни сè уште ја носат желбата да се пронајде извор, да се достигне некој врв, да се продолжи, макар човекот веќе знаел дека никој врв не е конечен.

Токму затоа „Секогаш понекогаш игра“ е книга за временоста, но не е книга само за минливоста.

Таа е книга и за отпорот кон минливоста.

Поезијата е еден од тие отпори.

Коренот е друг.

Љубовта е трет.

Детето, паметењето, јазикот, домот, земјата - сите тие се начини човекот да се обиде да продолжи надвор од сопственото ограничено време.

Затоа е важно и правилно да се нагласи: ова не е второ издание на „Некогаш игра“ од 1973 година. Таа книга останува нејзината основа, почеток и книжевен археолошки слој. „Секогаш понекогаш игра“ е друг степен на истото долго творечко истражување - поетска студија што го зема раниот импулс и го носи низ повеќе од половина век авторско и човечко искуство.

Сегашната книга е второ, видоизменето издание на поетската студија.

Со тоа кругот не се затвора.

Кај Димитровски круговите ретко се затвораат. Тие повеќе наликуваат на спирала: се враќаме кон нешто што веќе сме го виделе, но никогаш од сосема исто место.

Можеби токму затоа насловот денес звучи толку прецизно.

Некогаш почнала една игра.

Понекогаш ѝ се враќаме.

А таа, на некој начин, трае секогаш.