Куќа што молчи немерливо

Кога една книга повторно ќе се отвори по повеќе од половина век, таа не се враќа во истиот миг во кој настанала. Меѓу нејзиниот прв збор и новото читање веќе стои времето: животот на авторот, неговите подоцнежни книги, искуствата, загубите, паметењето, но и променетиот поглед на читателот. Затоа „Куќа што молчи немерливо“ е многу повеќе од едноставно навраќање кон „Куќа што молчи“ - продолжување на еден поетски разговор започнат многу одамна и доведен во нов простор.

Првата „Куќа што молчи“ беше почеток. Во неа веќе се насетуваше една од трајните преокупации на Љупчо Димитровски: судирот меѓу зборот и она што не може докрај да се именува, меѓу говорот и молкот, меѓу видливата стварност и она што постои зад неа. Во ова ново издание тој разговор не се повторува. Тој се продлабочува. Молкот станува поширок, потежок и послоевит, а куќата престанува да биде само еден поетски знак и се претвора во простор во кој се собира речиси сето човечко искуство.

Оттука и додавката „немерливо“ во насловот има суштинско значење. Таа го отвора просторот што не може да се одреди едноставно: длабочината на сеќавањето, тежината на загубата, траењето на љубовта, стравот пред исчезнувањето, припадноста кон земјата и родот, чувството дека човекот во себе носи многу повеќе време отколку што може да собере еден живот. Немерливо е и растојанието меѓу кажаното и премолченото. Токму во тој простор се движат овие песни.

Куќата во оваа стихозбирка не е само градба. Таа има катови, соби, прозорци, прагови, скали, покриви, огништа и ѕидови, но тие постојано го надминуваат своето буквално значење. Куќата станува тело и паметење, семејство и род, засолниште и затвор, место на враќање и место од кое се заминува. Во неа живеат сенки, луѓе и предмети, но и минати времиња. Понекогаш е накривена, понекогаш напукната, понекогаш запустена или речиси урната, но и тогаш во неа останува нешто што одбива да исчезне.

Тоа нешто е трага.

Трагата во „Куќа што молчи немерливо“ може да биде камен, корен, стара фотографија, мермерна плоча, суво корито, угаснато огниште, парче облека, рана, глас, една реченица или нечиј лик што упорно се враќа од заборавот. Поетот ги собира тие остатоци. Наместо како археолог кој сака да реконструира совршено минато - како човек кој знае дека минатото никогаш не се враќа целосно. Од него остануваат делови, и токму од тие делови повторно се создава смислата.

Особено силна е врската со земјата. Таа е родна почва, гроб, плодност, тежина, корен и последно прибежиште. Во стиховите постојано се враќаат предците, таткото, мајката, семејниот род, старите куќи, гробовите, воините, преселбите и исчезнувањата. Личното паметење постојано се допира со колективното. Една семејна слика лесно преминува во слика на народ, една лична рана во историска, еден дом во простор на опстојување.

Ова е стихозбирка која не е свртено само кон минатото.

Во неа се среќава постојан судир со сегашноста и со прашањето што ќе остане по нас. Затоа толку често се појавуваат децата, рожбата, семето, потомството, идното време. Наспроти урнатините и мртвите огништа стои потребата нешто да продолжи. Наспроти пресушената река се појавува желбата за нов извор. Наспроти распадот стои коренот. Наспроти смртта - упорната човечка потреба да се остави трага.

Љубовта е дел од истиот напор. Таа во оваа книга ретко е спокојна и затворена во интимноста. Почесто е изложена на време, на разделба, на историја, на телесност, на вина и на страв. Љубената жена понекогаш е конкретно присуство, понекогаш сенка, понекогаш земја, понекогаш изгубен дом. Телото е истовремено место на страст и место на рана. Токму затоа љубовта кај Димитровски не е бегство од светот, туку еден од начините човекот да му се спротивстави на исчезнувањето.

Во поетички поглед, „Куќа што молчи немерливо“ се движи по границата меѓу реалното и надреалното. Конкретни предмети и секојдневни слики ненадејно се поврзуваат со визии, историски слоеви, митски асоцијации, војни, мртви, животни, сонца, реки и пустини. Логиката на песната не е секогаш логика на раскажувањето. Таа е асоцијативна, сновидна, понекогаш намерно расцепкана. Сликата може да започне во соба, а да заврши во пустина; од едно семејно сеќавање да премине кон цивилизациска слика; од љубовен допир кон гроб, од гроб кон рожба.

Овие песни бараат читател што не брза.

Тие не му се предаваат целосно на првото читање. Нивната смисла често не е затворена во еден стих, туку се создава од повторувањето на мотивите и од нивното постојано преобразување. Куќата се враќа, но не е истата куќа. Реката се враќа, но еднаш е жива, другпат пресушена, третпат станува граница или пат. Огнот е топлина, љубов, огниште, но и уништување. Каменот е темел, гроб, споменик, оружје и сведоштво. Молкот е немост, страв, смрт, но и простор во кој песната продолжува да постои.

Во тоа повторување со промена се создава внатрешната архитектура на книгата.

Затоа „Куќа што молчи немерливо“ може да се чита како продолжение на „Куќа што молчи“. Во неа навистина се препознава поетскиот немир од кој започна првата книга: потребата јазикот да биде растегнат до своите граници, зборовите да се судрат со молкот, реалноста да се помести за да се види она што во секојдневниот поглед останува сокриено.

Но оваа книга не бара читателот задолжително да ја има прочитано првата.

Таа има сопствена структура, сопствен ритам и сопствен свет. Нејзините песни воспоставуваат свои односи и создаваат своја целина. Новиот читател може да влезе во неа без претходно познавање на „Куќа што молчи“ и да ја доживее како самостојна стихозбирка. Оној што ја знае првата книга, пак, ќе почувствува уште еден слој: разговор меѓу почетокот и продолжението, меѓу младиот и подоцнежниот поетски глас, меѓу тогашното и сегашното време.

Можеби токму тоа е најважното значење на ова Издание 2.
Враќање заради продолжување наместо повторување.

По повеќе од половина век, куќата повторно е пред нас. Во неа има други соби, други сенки, нови рани и нови прашања. Некои врати се затворени, некои прозорци гледаат кон места што повеќе не постојат. Во нејзините ѕидови останале предци, љубови, војни, деца, градови, преселби, огнови и гласови. Но куќата сè уште стои.

И сè уште молчи.

Само што сега знаеме дека нејзиниот молк е немерлив.